درسنامه آموزشی منطق کلاس دهم انسانی و معارف

- خودکار چیست؟ یک نمونه از آن را نشان دهید.
- به چه کسی پیامبر گفته می‌شود؟ نام چند نفر از پیامبران را ذکر کنید:

معنای کلمات خودکار و پیامبر را می‌فهمید و درک می‌کنید؛ بدین جهت به آنها «مفهوم» می‌گویند. به افراد یا اشیایی در جهان که این مفاهیم بر آنها صدق می‌کنند، «مصداق» گفته می‌شود. به عنوان مثال خودکاری که نشان دادید یا پیامبرانی که نام بردید، مصداق‌های مفاهیم خودکار و پیامبر هستند.

مفهوم جزئی و مفهوم کلی

اگر در کتاب فروشی بگویید «کتاب داستان می‌خواهم»، چه تفاوتی با «این کتاب داستان را می‌خواهم» دارد؟

1- «این کتاب داستان» تنها بر یک مصداق خارجی قابل انطباق است؛ یعنی فقط بر همان کتابی که به آن اشاره کرد‌ه‌اید و کتاب فروش فقط همان کتاب را به شما می‌فروشد.
2- «کتاب داستان» بر مصادیق متعددی در خارج قابل انطباق است؛ یعنی شامل تمامی کتاب‌های داستان می‌شود و کتاب‌فروش می‌تواند کتاب‌های مختلفی را به شما معرفی کند.

مورد نخست را مفهوم جزئی می‌نامند. مفهوم جزئی، مفهومی است که مصداق آن کاملاً مشخص است و قابلیت انطباق بر بیش از یک مورد را ندارد.

مفهوم جزئی معمولاً یا اسمی خاص است؛ مانند: حسن، رخش، رود ارس یا با صفات اشارهٔ «این» و «آن» همراه است؛ مانند: این میز یا آن صندلی.

مورد دوم را مفهوم کلی می‌نامند. مفهوم کلی، مفهومی است که قابلیت انطباق بر بیش از یک مورد را دارد؛ خواه این مورد، از موارد واقعی خارجی باشد یا از موارد فرضی؛ مانند: میز، صندلی، رود و دیو باشد.

رابطۀ میان مصادیق دو مفهوم کلی

- میان مصادیق ایرانی و آسیایی چه رابطه‌ای وجود دارد؟
- آیا همهٔ ایرانی‌ها آسیایی هستند؟ آیا همهٔ آسیایی‌ها در ایران زندگی می‌کنند؟ 
- میان مصادیق اسب و پرنده چه رابطه‌ای وجود دارد؟ 
- میان مصادیق سنگ و سفید چه رابطه‌ای برقرار است؟ آیا همگی سنگ‌ها سفید هستند؟ آیا همگی اشیای سفید از جنس سنگ هستند؟

اگر در بررسی رابطهٔ میان مصادیق دو مفهوم، هر یک از آنها را با دایره‌ای نشان دهیم، میان این دو دایره چند حالت قابل تصور است؟

1- این دو دایره ممکن است بر یکدیگر منطبق باشند و میان آنها رابطهٔ «تساوی» برقرار باشد. مانند مصادیق انسان و متفکر یا مصادیق مثلث و سه ضلعی.

2- این دو دایره ممکن است اصلاً مصداق مشترکی نداشته باشند و مباین (ناسازگار) با یکدیگر باشند. مانند مصادیق انسان و سنگ یا مصادیق مثلث و مربع؛ زیرا هیچ مثلثی مربع نیست. این حالت را در اصطلاح «تباین» می‌نامند.

3- یکی از این دو دایره ممکن است از دیگری بزرگ‌تر باشد و تمامی مصادیق دیگری را شامل شود. مانند آسیایی که عام‌تر از ایرانی است؛ زیرا هر ایرانی آسیایی است؛ اما برخی آسیایی‌ها ایرانی نیستند. از آنجا که در این حالت مصادیق یک مفهوم عام‌تر و مصادیق دیگری خاص‌تر است، این حالت را «عموم و خصوص مطلق» می‌نامند.

4- این دو دایره ممکن است یکدیگر را قطع کنند. در این حالت دو مفهوم دارای مصادیق مشترک؛ اما هر یک از آنها مصادیقی دارد که در دیگری وجود ندارد. مانند مصادیق سفید و سنگ؛ زیرا برخی سنگ‌ها سفیدند و برخی سنگ‌ها سفید نیستند. این حالت را «عموم و خصوص من وجه» می‌نامند؛ زیرا مصادیق هر کدام از این مفاهیم از جهتی عام‌تر و از جهتی خاص‌تر از دیگری است.

به چهار حالت فوق که ممکن است میان مصادیق دو مفهوم کلی شکل بگیرند، «نسبت‌های چهار گانه» (نسب اربع) می‌گویند.

استفاده از نسبت‌های چهارگانه در طبقه بندی مفاهیم

هنگامی که مفاهیمی را طبقه بندی می‌کنید، وجوه اشتراک آنها با مفاهیم مشابه و وجوه افتراق آنها با مفاهیم غیرمشابه را مشخص می‌کنید. به عنوان مثال با مراجعه به کتاب‌های فلسفه و زیست شناسی متوجه می‌شویم که موجودات به صورت زیر طبقه بندی می‌شوند.

در این گونه دسته بندی‌ها از مفهومی عام آغاز می‌کنیم و به مفهومی خاص می‌رسیم. برای طبقه بندی امور مختلف، در نظر داشتن نسبت‌های چهارگانهٔ میان مفاهیم از اهمیت زیادی برخوردار است. در یک دسته بندی درست، لازم است هر طبقه از مفاهیم نسبت به مفاهیم زیر مجموعهٔ خود در طبقهٔ دیگر رابطهٔ عموم و خصوص مطلق داشته باشند مانند: (موجودات > موجودات مادی > جانداران > جانوران > مهره داران > پرندگان).

همچنین اقسام مختلف یک مفهوم باید نسبت به یکدیگر رابطهٔ تباین داشته باشند (مانند: موجودات مادی و غیر مادی، جاندار و بی‌جان، جانوران و گیاهان، مهره‌داران و بی‌مهره‌ها، ماهی‌ها و دوزیستان و پستانداران و خزندگان و پرندگان).

در این درس با مفاهیم کلی و رابطهٔ میان آنها آشنا شدید. مفاهیم کلی و رابطهٔ میان آنها در بحث تعریف و اقسام قضایا به کار می‌روند که در درس‌های بعد با آنها آشنا می‌شوید.